فرمان (Verb) گرنگترین و ئاڵۆزترین بەشی ڕێزمانی کوردییە، چونکە هیچ ڕستەیەک بەبێ فرمان دروست نابێت. فرمان باس لە ڕوودانی کارێک یان بوونی بارودۆخێک دەکات لە کاتێکی دیاریکراودا.
بۆ ئەوەی لە لێپرسینەوەکەدا سەرکەوتوو بیت، فرمان بەم شێوەیە پۆلێن بکە:
١. بنچینەی فرمان (ڕەگی فرمان)
هەر فرمانێک لە کوردیدا دوو ڕەگی سەرەکی هەیە کە هەموو کاتەکان و شێوەکانی لێ دروست دەبێت:
نموونە: (خواردن -> خوارد)، (نووسین -> نووسین).
نموونە: (خواردن -> خۆ)، (نووسین -> نووس).
٢. فرمان لە ڕووی کاتەوە (Tense)
أ. کاتی ڕابردوو (Past Tense):
- • ڕابردووی سادە: کارێک کراوە و تەواو بووە. (من نووسیم).
- • ڕابردووی بەردەوام: کارێک ماوەیەکی خایاندووە. (من دەمخوارد).
- • ڕابردووی دوور: کارێک لە مێژە کراوە. (من نووسیبووم).
- • ڕابردووی ئەنجامدراو (تەواو): کارێک کراوە و شوێنەواری ماوە. (من نووسیومە).
ب. کاتی ڕانەبردوو (Present & Future):
- • ئێستای بەردەوام: کارەکە ئێستا دەکرێت. (من دەنووسم).
- • داهاتوو: کارەکە لە داهاتوودا دەکرێت. (من دەنووسم - لە کوردیدا ئێستا و داهاتوو زۆرجار وەک یەک دەردەکەون، بەڵام بە "دە" دەست پێ دەکەن).
٣. فرمان لە ڕووی تێپەڕبوون (Transitivity)
ئەمە خالێکی زۆر زانستییە و مامۆستاکان زۆر لێی دەپرسن:
٤. پێکهاتەی فرمان (Structure)
فرمانی سادە: لە یەک وشە. (هات، چوو، خوارد).
فرمانی داڕێژراو: پێشگرێکی ڕێزمانی. (هەڵهات، دانیشت).
فرمانی لێکدراو: (ناو + فرمانێکی یاریدەدەر). (کاری کرد، بانگی کرد).
٥. ئەرێنی و نەرێنی
ئەرێنی: کارەکە کراوە (هات).
نەرێنی: بە زیادکردنی (نـ یان نا). (نەهات، ناچێت).
تێبینییەکی زۆر گرنگ (سیستەمی ئەرگاتیڤ):
ئەگەر لێیان پرسیت جیاوازی فرمان لە ڕابردوودا چییە؟ بڵێ:
لە زمانی کوردیدا (سۆرانی)، کاتێک فرمانەکە تێپەڕ بێت لە کاتی ڕابردوو، جێناوە لکاوەکان (م، ت، ی، مان، تان، یان) ڕۆڵی بکەر دەبینن و دەلکێن بە "بەرکار" یان "ئامراز"ەوە، نەک بە فرمانەکەوە. ئەمە تایبەتمەندییەکی دەگمەنی زمانی کوردییە.
نموونە: (نانم خوارد). لێرەدا (ـم) کە بکەرە، لکاوە بە (نان) کە بەرکارە.