سەعدی کوڕی ئەبی وەقاس (ڕەزای خوای لێ بێت)
١. پێشەکی
سەعدی کوڕی ئەبی وەقاس یەکێکە لەو دە هاوەڵەی کە مژدەی بەهەشتیان پێدراوە و یەکێک بوو لە هەرە نزیکترین هاوەڵانی پێغەمبەری خودا (درودی خودای لەسەر بێت). ئەو وەک "پاڵەوانی قادسییە" و "ڕزگارکەری فارس" دەناسرێت. سەعد یەکەم کەس بوو کە لەپێناو ئیسلامدا تیرێکی هاویشت و هەمیشە وەک پارێزەرێکی دڵسۆزی پێغەمبەر دەبینرا.
٢. ناسنامە و ڕەچەڵەک
ناوی تەواوی (سەعدی کوڕی مالیکی کوڕی وهەیبی قوڕەیشی)یە. لە بنەماڵەی "بەنی زوهرە"یە، کە دەکاتە بنەماڵەی دایکی پێغەمبەر (ئامینەی کچی وەهەب)، هەربۆیە پێغەمبەر (درودی خودای لەسەر بێت) بە شانازییەوە دەیفەرموو: "ئەمە خاڵی منە، با هەرکەسێک هەیە خاڵی خۆیم نیشان بدات". لە مەککە لەدایک بووە و لە تەمەنێکی گەنجیدا ئیسلام بووە.
٣. موسڵمانبوون و ژیانی پێش کۆچ
سەعد یەکێک بوو لە یەکەمینەکانی ئیسلام (حەوتەم کەس بوو کە باوەڕی هێنا). کاتێک موسڵمان بوو، دایکی زۆر دژایەتی کرد و سوێندی خوارد کە نە ئاو بخوات و نە نان تا سەعد نەگەڕێتەوە سەر ئایینەکەی، بەڵام سەعد بە ڕێز و لە هەمان کاتدا بە جێگیرییەوە پێی فەرموو: "ئەگەر سەد گیانت هەبێت و یەک لە دوای یەک دەربچن، من دەست لە ئایینەکەم هەڵناگرم". ئەم جێگیرییەی بووە هۆی دابەزینی ئایەتەکانی قورئان سەبارەت بە گوێڕایەڵی دایک و باوک مەگەر لە هاوبەشدانان بۆ خودا بێت.
٤. کۆچ و ژیانی مەدینە
دوای کۆچکردن بۆ مەدینە، سەعد بوو بە یەکێک لە پاسەوانە تایبەتەکانی پێغەمبەر. زۆر شەوان لە تەنیشت ماڵی پێغەمبەر بە بێداری دەمایەوە بۆ پاراستنی. ئەو نیشانەشکێنێکی بێوێنە بوو؛ پێغەمبەر لە جەنگی ئوحوددا پێی دەفەرموو: "تیر بهاوێ، با دایک و باوکم بە فیدات بن"، کە ئەمە گەورەترین شانازی بوو بۆ سەعد.
٥. سیفات و ڕەوشتە بەرزەکانی
سەعد بە دوو سیفەتی سەرەکی دەناسرایەوە: نیشانەشکێنییەکی ورد و نزایەکی گیرا. پێغەمبەر (درودی خودای لەسەر بێت) نزا و داوای لێبووردنی بۆ کردبوو کە هەر کاتێک هاواری لە خودا کرد، خودا وەڵامی بداتەوە. مرۆڤێکی زۆر بوێر، ڕاستگۆ و دڵسۆز بوو، هەمیشە لەپێناو یەکڕیزی موسڵمانان هەنگاوی دەنا.
٦. گرنگترین کارەکان و بەشداری لە جەنگەکاندا
سەعد لە هەموو جەنگەکانی سەردەمی پێغەمبەردا بەشدار بوو، بەڵام مەزنترین کارەکانی لە سەردەمی خەلافەتدا بوون:
- جەنگی قادسییە: سەعد فەرماندەی گشتی سوپای موسڵمانان بوو لەم جەنگە مێژووییەدا دژی ئیمپراتۆریەتی فارس. سەرەڕای ئەوەی نەخۆش بوو و نەیدەتوانی لەسەر ئەسپ دانیشێت، بەڵام لەسەر شوێنێکی بەرزەوە بە وردی فەرماندەیی جەنگەکەی کرد تا سەرکەوتن.
- ڕزگارکردنی مەدائین: توانی پایتەختی فارسەکان بگرێت و کۆتایی بە دەسەڵاتی ئەوان بهێنێت لە ناوچەکەدا.
- بونیادنانی شاری کووفە: یەکەم کەس بوو کە فەرمانی دامەزراندنی شاری کووفەی دا لە عێراق وەک بنکەیەکی سەربازی و ئاوەدانی بۆ موسڵمانان.
٧. ڕۆڵی لە دوای وەفاتی پێغەمبەر
سەعد یەکێک بوو لەو شەش کەسەی کە پێشەوا عومەر کاندیدی کردن بۆ خەلافەت. لە سەردەمی خەلیفە عوسمانیشدا وەک والی کووفە خزمەتی کرد. لە کاتی فیتنە و کێشە نێوخۆییەکاندا، سەعد ڕێگەی گۆشەگیری هەڵبژارد و نەیویست دەستی بە خوێنی هیچ موسڵمانێک سوور بێت، کە ئەمەش نیشانەی دانایی و پارێزگاری ئەو بوو.
٨. کۆچی دوایی
سەعدی کوڕی ئەبی وەقاس دوایین کەس بوو لەو دە هاوەڵەی مژدەی بەهەشتیان پێدرابوو کە کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ٥٥ی کۆچیدا لە تەمەنی ٨٠ ساڵیدا لە ناوچەی عەقیق کۆچی دوایی کرد و تەرمەکەی هێنرایەوە مەدینە و لە گۆڕستانی بقیع نێژرا. پێش مردنی داوای کرد بەو پۆشاکە کفن بکرێت کە لە جەنگی بەدردا لەبەری بوو.
٩. ئەنجام و پەند
ژیانی سەعد فێری ئەوەمان دەکات کە دەکرێت مرۆڤ لە هەمان کاتدا جەنگاوەرێکی سەرکەوتوو و عابیدێکی لەخواترس بێت. ئەو نیشانی دا کە چۆن دڵسۆزی بۆ سەرکردە و بەکارهێنانی بەهرە تایبەتەکان (وەک نیشانەشکێنی) دەتوانێت گۆڕانکاری گەورە لە مێژوودا دروست بکات.
فێرگەی تەنیا حاجی