خالیدی کوڕی وەلید (ڕەزای خوای لێ بێت)
١. پێشەکی
خالیدی کوڕی وەلید یەکێکە لە ئەو فەرماندە دەگمەنانەی مێژووی مرۆڤایەتی کە لە هیچ جەنگێکدا تێکنەشکاوە. ئەو کەسایەتییەی کە پێغەمبەری خودا (درودی خودای لەسەر بێت) نازناوی "شمشێرێک لە شمشێرەکانی خودا"ی پێ بەخشی. خالید نەک هەر گۆڕانکاری لە مێژووی ناوچەکەدا دروست کرد، بەڵکو بوو بە هێمایەک بۆ دانایی سەربازی و بوێری بێ سنوور لەپێناو بڵاوکردنەوەی پەیامی ئیسلام.
٢. ناسنامە و ڕەچەڵەک
ناوی تەواوی (خالیدی کوڕی وەلیدی کوڕی موغەیرەی مەخزومی)یە. لە بنەماڵەی "بەنی مەخزوم"ە کە یەکێک بوو لە سێ هۆزە هەرە بەدەسەڵاتەکەی قوڕەیش و بەرپرسیارێتی جەنگ و کاروباری سەربازییان لە مەککەدا لەئەستۆ بوو. باوکی (وەلیدی کوڕی موغەیرە) یەکێک بوو لە دەوڵەمەندترین و ناودارترین پیاوانی عەرەب. خالید لەسەر سوارچاکی، زۆرانبازی و هونەرەکانی جەنگ پەروەردە بوو، کە ئەمەش وای لێ کرد ببێتە یەکێک لە شارەزاترین جەنگاوەرانی سەردەمی خۆی.
٣. موسڵمانبوون و ژیانی پێش کۆچ
خالید لە سەرەتادا لەسەر ئایینی باووباپیرانی بوو و لە جەنگی ئوحوددا فەرماندەی سوارچاکەکانی قوڕەیش بوو. بەڵام دوای ڕێککەوتننامەی حودەیبییە، براکەی کە موسڵمان ببوو، نامەیەکی بۆ نارد و تێیدا باسی ئەوەی کرد کە پێغەمبەر (درودی خودای لەسەر بێت) پرسیاری لێ کردووە. ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر دروست کرد. لە ساڵی هەشتەمی کۆچیدا، خالید بەرەو مەدینە بەڕێکەوت و ئیسلام بوونی خۆی ڕاگەیاند. پێغەمبەر زۆر بە موسڵمانبوونی دڵخۆش بوو و فەرمووی: "ئیسلام هەموو گوناهەکانی پێش خۆی دەسڕێتەوە".
٤. کۆچ و ژیانی مەدینە
دوای ئەوەی بوو بە هاوەڵێکی دڵسۆز، خالید هەموو تواناکانی خۆی خستە خزمەت مەدینە. ئەو وەک سەربازێکی سادە دەستی پێکرد، بەڵام بلیمەتییەکەی وای کرد زۆر زوو ببێتە فەرماندە. لە ژیانی مەدینەدا، خالید بەوە ناسرابوو کە زۆربەی کاتەکانی لە مەشق و ڕاهێنانی سوپا و ئامادەکاری بۆ جەنگەکاندا بەسەر دەبرد.
٥. سیفات و ڕەوشتە بەرزەکانی
خالید خاوەنی جەستەیەکی زۆر بەهێز و باڵایەکی بەرز بوو، بە جۆرێک کە لەسەر ئەسپ دادەنیشت قاچەکانی دەگەیشتنە سەر زەوی. ئەو زۆر بوێر بوو، بەڵام بوێرییەکی بە داناییەوە. هەمیشە دەیفەرموو: "هیچ شەوێک لە لای من خۆشتر نییە لەو شەووەی کە تێیدا لە سەنگەردام و چاوەڕێی بەیانی دەکەم بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی دوژمن ببمەوە". هەروەها مرۆوەک بوو کە زۆر ڕێزی لە فەرمانەکانی سەرکردایەتی دەگرت، تەنانەت کاتێک لە فەرماندەیی لادرا، بە بێدەنگی و دڵسۆزییەوە وەک سەرباز بەردەوام بوو.
٦. گرنگترین کارەکان و بەشداری لە جەنگەکاندا
خالید لە زیاتر لە ١٠٠ جەنگدا بەشداری کردووە و لە هەموویاندا سەرکەوتوو بووە:
- جەنگی موتتە: ئەمە یەکەم تاقیکردنەوەی گەورەی بوو. کاتێک سێ فەرماندەکەی موسڵمانان شەهید بوون، خالید ئاڵاکەی گرتە دەست. ئەو توانی بە پلانێکی جەنگی وەها نیشانی بدات کە سوپایەکی گەورە بۆ هاوکاری موسڵمانان هاتووە، بەمەش توانی سوپای موسڵمانان لەناو دڵی ڕۆمەکاندا بە سەلامەتی بباتە دەرەوە. دەگێڕنەوە کە لەو جەنگەدا نۆ شمشێر لە دەستی خالیدا شکاون.
- جەنگەکانی ڕەدە (پاشگەزبووەکان): لە سەردەمی ئەبوبەکردا، خالید فەرماندەیی سوپای کرد بۆ تێکشکاندنی ئەو هۆزانەی لە ئیسلام پاشگەز ببوونەوە و بانگەشەی پێغەمبەرایەتییان دەکرد (وەک موسەیلیمەی کەزاب)، و توانی یەکپارچەیی خاکی ئیسلام بپارێزێت.
- جەنگی یەرموک: ئەم جەنگە یەکێکە لە گەورەترین جەنگەکانی مێژوو. خالید بە سوپایەکی بچووکەوە توانی سوپایەکی زەبەلاحی ڕۆمەکان تێکبشکێنێت، کە ئەمەش دەروازەی بۆ فەتحی هەموو وڵاتی شام کردەوە.
٧. ڕۆڵی لە دوای وەفاتی پێغەمبەر
لە سەردەمی خەلافەتی ئەبوبەکردا، خالید قەڵغانی دەوڵەت بوو. پاشان لە سەردەمی پێشەوا عومەردا، بۆ ماوەیەک فەرماندەی گشتی بوو، دواتر عومەر بڕیاری دا لە فەرماندەیی لایببات بۆ ئەوەی خەڵکی وا تێنەگەن سەرکەوتنەکان تەنها بەهۆی خالیدەوەن، بەڵکو بزانن سەرکەوتن لە لای خوداوەیە. خالید بەوپەڕی دڵسۆزییەوە ئەم بڕیارەی قبوڵ کرد و فەرمووی: "من بۆ خودای عومەر دەجەنگم، نەک بۆ خودی عومەر".
٨. کۆچی دوایی
خالیدی کوڕی وەلید لە ساڵی ٢١ی کۆچیدا لە شاری حومس کۆچی دوایی کرد. لە کاتی گیان سپاردنیدا خەفەتی دەخوارد کە بۆچی لە جەنگدا شەهید نەبووە و دەیفەرموو: "بەشداری هێندە جەنگم کردووە کە لە جەستەمدا جێگەی بستێک نییە برینی شمشێر یان تیری پێوە نەبێت، کەچی ئێستا لەسەر جێگەکەم دەمرم وەک چۆن وشتر دەمرێت".
٩. ئەنجام و پەند
ژیانی خالید وانەیەکی گەورەیە لە بلیمەتی، دڵسۆزی و نەفەس درێژی. ئەو نیشانی دا کە چۆن دەکرێت مرۆڤ هەموو ژیانی خۆی تەرخان بکات بۆ پاراستنی بیروباوەڕەکەی. خالید تا ئەمڕۆش وەک یەکێک لە گەورەترین فەرماندە سەربازییەکانی جیهان ناوی دەهێنرێت و وانەکانی لە ناوەندە زانستییە سەربازییەکاندا دەخوێندرێن.
فێرگەی تەنیا حاجی