عومەری کوڕی خەتاب (ڕەزای خوای لێ بێت)
١. پێشەکی
عومەری کوڕی خەتاب، دووەم خەلیفەی ڕاشدین و یەکێک لە کاریگەرترین کەسایەتییەکانی مێژووی مرۆڤایەتییە. ئەو کەسەی کە بە "فاروق" ناسراوە، چونکە خودای گەورە بەهۆی ئەوەوە حەق و باتڵی لێک جیاکردەوە. سەردەمی خەلافەتەکەی بە سەردەمی زێڕینی دادپەروەری و فراوانبوونی دەوڵەتی ئیسلامی دادەنرێت.
٢. ناسنامە و ڕەچەڵەک
ناوی تەواوی (عومەری کوڕی خەتابی کوڕی عەبدولعوزای قوڕەیشی)یە. ١٣ ساڵ دوای ساڵی فیل لەدایک بووە. لە خێزانێکی بەڕێز و خاوەن پێگە بوو، باوکی پیاوێکی توند و بەڕێز بوو لەناو مەککەدا. عومەر پێش ئیسلام بوونی، یەکێک بوو لەو کەمینەیەی کە خوێندن و نووسین و ئەسپ سواری و زۆرانبازییان بە باشی دەزانی.
٣. موسڵمانبوون و ژیانی پێش کۆچ
چیرۆکی موسڵمانبوونی عومەر یەکێکە لە وەرچەرخانە گەورەکانی مێژوو. ئەو بە مەبەستی کوشتنی پێغەمبەر (درودی خودای لەسەر بێت) بەڕێکەوت، بەڵام دوای بیستنی ئایەتەکانی قورئان لە ماڵی خوشکەکەی، دڵی نەرم بوو و ئیسلام بوو. بە موسڵمانبوونی ئەو، موسڵمانان هێزیان لێ نیشت و بۆ یەکەمجار بە ئاشکرا لە تەنیشت کەعبە نوێژیان کرد.
٤. کۆچ و ژیانی مەدینە
کاتێک موسڵمانان بە نهێنی کۆچیان دەکرد، عومەر بە ئاشکرا و بە شمشێرەکەیەوە لە ناوەڕاستی مەککە ڕایگەیاند کە کۆچ دەکات و کەس نەوێرا ڕێگری لێ بکات. لە مەدینەدا، هەمیشە وەک وەزیر و ڕاوێژکارێکی نزیک لە پێغەمبەر (درودی خودای لەسەر بێت) دەبینرا و لە هەموو جەنگ و ڕووداوە گرنگەکاندا ئامادەیی هەبوو.
٥. سیفات و ڕەوشتە بەرزەکانی
عومەر بە توندی لەسەر حەق، دادپەروەری بێوێنە، و سادەیی ناسرابوو. باڵایەکی زۆر بەرزی هەبوو و خاوەن شکۆیەکی تایبەت بوو. پێغەمبەر (درودی خودای لەسەر بێت) لەبارەیەوە فەرموویەتی: "ئەگەر لە دوای من پێغەمبەرێکی تر هەبوایە، عومەر دەبوو." ئەو هەمیشە شەوان بەناو کۆڵانەکاندا دەگەڕا بۆ ئەوەی ئاگاداری حاڵی هەژاران بێت.
٦. گرنگترین کارەکان و بەشداری لە جەنگەکاندا
عومەر لە هەموو جەنگەکاندا جەنگاوەرێکی چاونەترس بوو، بەڵام گەورەترین کارەکانی لە کاتی خەلافەتیدا بوون:
- دامەزراندنی دیوانەکان: یەکەم کەس بوو سیستمێکی ڕێکخراوی بۆ مووچە، سوپا، و دارایی دەوڵەت دانا.
- دانانی مێژووی کۆچی: مێژووی کۆچی موسڵمانانی وەک سەرەتای ساڵنامە دیاری کرد.
- فەتحی قودس: بەبێ جەنگ و بە ڕێککەوتننامەیەکی دادپەروەرانە (کە بە پەیمانی عومەری ناسراوە) قودسی وەرگرت.
- تێکشکاندنی ئیمپراتۆریەتەکان: لە سەردەمی ئەودا ئیمپراتۆریەتی فارسی بە تەواوی ڕووخا و دەسەڵاتی ڕۆم لە شام و میسر کۆتایی پێ هات.
٧. ڕۆڵی لە دوای وەفاتی پێغەمبەر
دوای وەفاتی پێغەمبەر، عومەر گەورەترین پشتیوانی ئەبوبەکری سدیق بوو. دوای وەفاتی ئەبوبەکر، بوو بە دووەم خەلیفە. بۆ ماوەی دە ساڵ و شەش مانگ حوکمی کرد و لەو ماوەیەدا سنووری دەوڵەتی ئیسلامی بە شێوەیەکی خێرا فراوان بوو، لە هەمان کاتدا ئاسایش و دادپەروەری لە هەموو شوێنێک چەسپا.
٨. کۆچی دوایی
لە ساڵی ٢٣ی کۆچیدا، کاتێک پێشەوایەتی نوێژی بەیانی دەکرد، لەلایەن کەسێکی نەیار بە ناوی (ئەبولوئلوئەی مەجوسی) بە خەنجەرێکی ژەهراوی بریندار کرا و دوای سێ ڕۆژ شەهید بوو. تەمەنی ٦٣ ساڵ بوو و لە تەنیشت پێغەمبەر (درودی خودای لەسەر بێت) و ئەبوبەکری سدیق نێژرا.
٩. ئەنجام و پەند
ژیانی عومەر پێمان دەڵێت کە دەسەڵات ئامرازێکە بۆ خزمەتکردنی خەڵک، نەک بۆ خۆبەگەورەزانین. ئەو فێری کردین کە یاسا دەبێت بەسەر هەموواندا وەک یەک جێبەجێ بکرێت. دادپەروەری عومەر تا ئەمڕۆش وەک نموونەیەکی باڵا لە جیهاندا باس دەکرێت.
فێرگەی تەنیا حاجی