پێشەوا عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب
١. پێشەکی
پێشەوا عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب یەکێکە لە مەزنترین کەسایەتییەکانی مێژووی ئیسلام. ئەو چوارەمین خەلیفەی ڕاشدین و ئامۆزا و زاوای پێغەمبەری خودایە (درودی خودای لەسەر بێت). عەلی وەک هێمایەک بۆ ئازایەتی، زانست، و دادپەروەری دەناسرێت و ژیانی ئەو پڕە لە وانەی پڕبایەخ بۆ هەموو نەوەکان.
٢. ناسنامە و ڕەچەڵەک
ناوی تەواوی (عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب)ە. لە ناو جەرگەی مەککە و لەناو کەعەی پیرۆزدا لەدایک بووە. دایکی ناوی فاتیمەی کچی ئەسەد بووە. ئەو نزیکترین کەسی پێغەمبەر بوو لە ڕووی خوێنەوە و لە ناو ماڵی پێغەمبەردا گەورە بوو، کە ئەمەش کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ڕەوشت و پەروەردەی هەبوو.
٣. موسڵمانبوون و ژیانی پێش کۆچ
عەلی یەکەم منداڵ و مێردمنداڵ بوو کە باوەڕی بە پەیامی ئیسلام هێنا، لە کاتێکدا تەمەنی تەنها دە ساڵ بوو. یەکێک لە بوێرانەترین کارەکانی لە مەککەدا ئەوە بوو کە لە شەوی کۆچکردنی پێغەمبەردا، لە شوێنی ئەو خەوت بۆ ئەوەی بێبڕوایان وا تێبگەن پێغەمبەر هێشتا لە ماڵەوەیە، بەمەش ژیانی خۆی خستە مەترسییەوە بۆ ڕزگارکردنی پێغەمبەر.
٤. کۆچ و ژیانی مەدینە
دوای ئەوەی ئەمانەتەکانی خەڵکی گەڕاندەوە، بەرەو مەدینە کۆچی کرد. لە مەدینەدا پێغەمبەر (درودی خودای لەسەر بێت) عەلی کرد بە برای خۆی لە پڕۆسەی براکردنی نێوان موسڵمانان. دواتر کچی پێغەمبەر (فاتیمەی زەهرا)ی هێنا و بوو بە باوکی حەسەن و حوسێن، کە پێغەمبەر زۆر خۆشی دەویستن.
٥. سیفات و ڕەوشتە بەرزەکانی
عەلی بە "دەروازەی شاری زانست" ناسراوە بەهۆی ئەو ژیری و زانیارییە زۆرەی هەیبوو. لە ڕووی جەستەییەوە زۆر بەهێز و لە جەنگەکاندا بێوێنە بوو. مرۆڤێکی زۆر لەخواترس، دادپەروەر، و زمانپاراو بوو. وتە و ئامۆژگارییەکانی تا ئێستاش وەک سەرچاوەی ڕەوانبێژی و حیکمەت بەکاردەهێنرێن.
٦. گرنگترین کارەکان و بەشداری لە جەنگەکاندا
پێشەوا عەلی لە هەموو جەنگەکانی سەردەمی پێغەمبەردا بەشداری کرد جگە لە جەنگی تەبوک، چونکە پێغەمبەر وەک جێگر لە مەدینە جێی هێشت:
- جەنگی بەدر: ڕۆڵێکی سەرەکی هەبوو لە تێکشکاندنی پاڵەوانەکانی قوڕەیش.
- جەنگی خەیبەر: گەورەترین سەرکەوتنی بەدەستهێنا کاتێک توانی دەروازەی قەڵای خەیبەر بشکێنێت و موسڵمانان سەرکەون، پێغەمبەر پێش جەنگەکە فەرمووی: "سبەینێ ئاڵاکە دەدەمە دەست پیاوێک کە خودا و پێغەمبەرەکەی خۆش دەوێت و ئەوانیش ئەو خۆش دەوێن".
- جەنگی خەندەق: توانی "عەمری کوڕی عەبدولوەد" کە بەهێزترین جەنگاوەری دوژمن بوو، تێکبشکێنێت.
٧. ڕۆڵی لە دوای وەفاتی پێغەمبەر
لە سەردەمی هەر سێ خەلیفەکەی پێش خۆی (ئەبوبەکر، عومەر، عوسمان)، عەلی ڕاوێژکارێکی سەرەکی و دادوەرێکی لێهاتوو بوو. پێشەوا عومەر هەمیشە دەیفەرموو: "ئەگەر عەلی نەبوایە، عومەر تیا دەچوو" بەهۆی ئەو بڕیارە دروستانەی کە عەلی لە کێشە ئاڵۆزەکاندا دەیدا. دوای شەهیدبوونی عوسمان، خەڵک بە کۆمەڵ هاتن بۆ لای و وەک خەلیفە سوێندی وەفادارییان بۆ خوارد.
٨. کۆچی دوایی
پێشەوا عەلی لە ساڵی ٤٠ی کۆچیدا، لە کاتێکدا خەریکی نوێژی بەیانی بوو لە مزگەوتی کووفە، لەلایەن کەسێکی توندڕەو بە ناوی عەبدولڕەحمانی کوڕی مولجەم بە شمشێرێکی ژەهراوی بریندار کرا و دوای دوو ڕۆژ شەهید بوو. تەمەنی لە کاتی وەفاتدا نزیکەی ٦٣ ساڵ بوو.
٩. ئەنجام و پەند
ژیانی پێشەوا عەلی فێرمان دەکات کە هێزی ڕاستەقینە لە بازوودا نییە، بەڵکو لە پاکی دڵ و زانست و جێگیربوونە لەسەر حەق. ئەو نیشانی دا کە چۆن دەکرێت مرۆڤ لە هەمان کاتدا جەنگاوەرێکی ئازا، زانایەکی گەورە، و حاکمێکی دادپەروەر بێت.
فێرگەی تەنیا حاجی