ئەمە یەکێکە لە گرنگترین و زانستیترین بەشەکانی ڕێزمان، چونکە باس لەوە دەکات وشەکان چۆن لە ناوەوە دروست دەبن. لە زمانەوانیدا پێی دەگوتریت مۆرفۆلۆژی (Morphology) یان وشەسازی.
١. پێناسی مۆرفۆلۆژی (Morphology)
مۆرفۆلۆژی زانستی لێکۆڵینەوەیە لە پێکهاتەی وشە. زمانی کوردی لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە بە زمانێکی "پێوەنوسێندراو" (Agglutinative) دادەنرێت. واتا وشەکان لە چەند پارچەیەکی بچووک دروست دەبن کە پێیان دەگوتریت "مۆرفیم".
٢. مۆرفیم (Morpheme) چییە؟
مۆرفیم بچووکترین یەکەی زمانە کە واتای هەبێت. دوو جۆری سەرەکیمان هەیە:
٣. شێوازەکانی وشەسازی لە کوردیدا
لە زمانی کوردیدا وشە بە چوار ڕێگەی سەرەکی دروست دەبێت:
٤. جۆرەکانی مۆرفیم لە ڕووی ئەرکەوە
ئەمە بۆ لێپرسینەوەکە زۆر گرنگە:
• مۆرفیمی واتاگۆڕ (Derivational): واتای وشەکە دەگۆڕن و وشەیەکی نوێ دروست دەکەن. (نموونە: کردن -> کردنەوە).
• مۆرفیمی ڕێزمانی (Inflectional): تەنها ئەرکی ڕێزمانی دەگۆڕن و وشەکە وەک خۆی دەمێنێتەوە. (نموونە: کوڕ -> کوڕەکان).
٥. تێبینییەکی زۆر زانستی (ڕەگی فرمان):
لە مۆرفۆلۆژیی کوردیدا، فرمانەکان لە دوو ڕەگەوە دروست دەبن (ڕەگی ڕابردوو و ڕەگی ڕانەبردوو). ئەم گۆڕانکارییە مۆرفۆلۆژییانە وای کردووە زمانی کوردی یەکێک بێت لە زمانە هەرە پاراو و دەوڵەمەندەکان بۆ دروستکردنی زاراوەی زانستی.
بۆچی مۆرفۆلۆژی بۆ زمانەکەمان گرنگە؟
چونکە یارمەتیمان دەدات بەبێ ئەوەی وشە لە زمانی بێگانە وەربگرین، خۆمان لە ناو زمانی کوردیدا وشەی نوێ بۆ چەمکە تازەکان دروست بکەین. (بۆ نموونە: وشەی "فڕۆکەخانە" لە سێ پارچەی مۆرفۆلۆژی دروست بووە و پێویستمان بە وشەی بیانی نییە).