ڕێزمان:پێشەکییەکی گشتگیر لەسەر زمانی

بەشی یەکەم: پێشەکییەکی گشتگیر لەسەر زمانی کوردی

١. پێناسی زمانەکە و ڕەچەڵەکی مێژوویی

زمانی کوردی زمانێکی سەربەخۆ و دەوڵەمەندە. لە ڕووی زانستی زمانەوانییەوە، ئەم زمانە ئەندامێکی گرنگی خێزانی زمانە هیندۆئەورووپاییەکانە. لە ناو ئەم خێزانە گەورەیەدا، دەکەوێتە ناو لقی زمانە ئێرانییەکان (بەتایبەت لقی باکووری ڕۆژئاوا).

تێبینییەکی گرنگ بۆ لێپرسینەوەکە: مێژوونووسان و زمانەوانان کۆکن لەسەر ئەوەی کە زمانی کوردی ڕەچەڵەکی دەگەڕێتەوە بۆ زمانی میدییەکان. ئەمە نەک هەر لە ڕووی مێژوویی، بەڵکو لە ڕووی پێکهاتەی وشە و دەنگەکانیشەوە سەلمێندراوە. کوردی زمانێکی زیندووە و سەرەڕای هەوڵی زمانە بێگانەکان بۆ توانەوەی، توانیویەتی مۆرکی تایبەتی خۆی بپارێزێت.

٢. ڕۆڵ و گرنگی ڕێزمان (Grammar)

ڕێکخستنی واتاکان ڕێزمان وەک نەخشەیەک وایە کە یارمەتیمان دەدات بزانین کێ کارەکەی ئەنجامداوە (بکەر)، کارەکە چییە (فرمان) و کەی ڕوویداوە (کات). بەبێ ئەم یاسایانە، ئاخاوتن دەبێتە کۆمەڵێک وشەی پەرشوبڵاو کە واتایەکی تەواو نابەخشن.

پاراستنی ناسنامەی زمان ڕێزمان ڕێگری دەکات لەوەی وشە و شێوازی دەربڕینی زمانە بیانییەکان (وەک عەرەبی و فارسی) زاڵ بن بەسەر کوردی و ڕەسەنایەتییەکەی تێک بدەن.

یەکخستنی نووسین یارمەتیمان دەدات کە هەموومان بە شێوازێکی یەکگرتوو بنووسین، بە جۆرێک ئەگەر کوردێکی بادینان یان سلێمانی یان کرماشان نووسینێکی یەکتر بخوێننەوە، بە ئاسانی لێی تێبگەن.

٣. زاراوە سەرەکییەکانی زمانی کوردی

کرمانجی ناوەڕاست (سۆرانی): ئەم زاراوەیە زیاتر لە ناوچەکانی سلێمانی، هەولێر، کەرکووک و موکریان بەکاردێت. تایبەتمەندی ئەم زاراوەیە ئەوەیە کە پاشگری زۆری هەیە و جیاوازی نێوان نێر و مێ تێیدا نییە.

کرمانجی سەروو (بادینی): گەورەترین زاراوەیە و لە بادینان، باکوور و ڕۆژئاوای کوردستان قسەی پێ دەکرێت. ئەم زاراوەیە ڕێزمانێکی زۆر پارێزراوی هەیە، بۆ نموونە هێشتا جیاوازی نێوان نێر و مێ لە ناودا دەپارێزێت.

کرمانجی خواروو (کەلهوڕی، لەکی، فەیلی): لە ناوچەکانی کرماشان، ئیلام، خانەقین و دەوروبەری بڵاوە. ئەم زاراوەیە لە ڕووی دەنگسازییەوە زۆر دەوڵەمەندە.

هەورامی و زازاکی (گۆران): یەکێکن لە کۆنترین شێوەزارەکانی کوردی و ڕێزمانەکەیان زۆر تایبەتە. هەورامی بۆ ماوەیەکی زۆر زمانی ئەدەب و نووسینی هەموو کورد بووە.

تێبینی کۆتایی بۆ بەحسەکە:

کاتێک باسی ڕێزمانی کوردی دەکەین لە قوتابخانە و زانکۆکاندا، زۆرتر مەبەستمان لە ڕێزمانی "کرمانجی ناوەڕاست" (سۆرانی) یە، چونکە ئەمە بووەتە بنەمای زمانی ستاندارد و زۆربەی لێکۆڵینەوەکان لەسەر ئەم شێوازە کراون.

ێبینی، دڵنیابە ئەم زانیارییانەی لێرەدا بۆت دەنووسم، زانیاریی زانستی و ڕاستن کە لە ناوەندەکانی خوێندن و کتێبە باوەڕپێکراوەکانی ڕێزمان (وەک هی د. ئەورەحمانی حاجی مارف) پشتیان پێ دەبەسترێت.

تەنیا حاجی