عوسمانی کوڕی عەفان (ڕەزای خوای لێ بێت)
١. پێشەکی
عوسمانی کوڕی عەفان، یەکێکە لە گەورەترین کەسایەتییەکانی مێژووی مرۆیی و ئیسلامی. ئەو سێیەمین خەلیفەی ڕاشدین و یەکێکە لەو دە هاوەڵەی کە مژدەی بەهەشتیان پێدراوە. ناسراوە بەوەی کە تەنها هاوەڵ بووە دوو کچی پێغەمبەری (د.خ) ماره کردبێت، هەر بۆیە پێی دەوترێت "خاوەنی دوو نور". پێگەی ئەو لە ئیسلامدا تەنها وەک سەرکردەیەک نییە، بەڵکو وەک هێمایەک بۆ شەرم، دەستپاکی، و بەخشندەیی بێ سنوور سەیر دەکرێت.
٢. ناسنامە و ڕەچەڵەک
ناوی تەواوی عوسمانی کوڕی عەفانی کوڕی ئەبی عاسی کوڕی ئومەییەیە. لە خێڵێکی دەوڵەمەند و بەڕێزی قوڕەیش لەدایک بووە. لەدایکبوونی دەکەوێتە ساڵی ٥٧٦ی زاینی، واتە شەش ساڵ دوای ساڵی فیل. دایکی ناوی ئاروای کچی کورەیز بوو. عوسمان لە خێزانێکدا گەورە بوو کە خاوەن بازرگانییەکی گەورە و ناوبانگێکی باش بوون، هەر بۆیە لە گەنجییەوە فێری خوێندن و نووسین و ژمێریاری بوو، کە ئەوە لەو سەردەمەدا تایبەتمەندییەکی دەگمەن بوو.
٣. موسڵمانبوون و ژیانی پێش کۆچ
عوسمان یەکێک بوو لە پێشەنگەکان لە وەڵامدانەوەی بانگەوازی ئیسلام. لە ڕێگەی ئەبووبەکری سدیقەوە پێغەمبەری (د.خ) ناسی و هەر زوو بڕوای پێ هێنا. کاتێک موسڵمان بوو، مامی (حەکەمی کوڕی ئەبی عاس) زۆر ئازاری دەدا و دەیبەستەوە تاوەکو لە ئایینەکەی پاشگەز بێتەوە، بەڵام عوسمان بەوپەڕی سەبات و بەرگرییەوە ڕووبەڕووی بووەوە. ئەو یەکێک بوو لەو دەوڵەمەندانەی کە هەموو سەروەتەکەی خستە خزمەت ئایینە نوێیەکە و یارمەتیدانی هەژارانی مەککە.
٤. کۆچ و ژیانی مەدینە
عوسمان دوو جار کۆچی کردووە؛ یەکەمجار بۆ حەبەشە لەگەڵ ڕوقەییەی کچی پێغەمبەر (د.خ) بۆ ڕزگاربوون لە جەوری قوڕەیش، و دووەمجار بۆ مەدینە. لە مەدینەدا، عوسمان ڕۆڵێکی ئابووری گەورەی هەبوو. کاتێک موسڵمانان پێویستیان بە ئاو بوو، ئەو "بیری ڕومە"ی بە پارەیەکی زۆر کڕی و کردی بە وەقف بۆ موسڵمانان. لە زۆربەی جەنگەکاندا بەشداری کردووە، تەنها لە جەنگی بەدردا نەبێت، چونکە بە فەرمانی پێغەمبەر (د.خ) لای هاوسەرە نەخۆشەکەی (ڕوقەییە) مابووەوە بۆ خزمەتکردنی، بەڵام پێغەمبەر (د.خ) پشک و پاداشتی جەنگەکەی بۆ هەژمار کرد.
٥. سیفات و ڕەوشتە بەرزەکانی
عوسمان خاوەن ڕەوشتێکی زۆر بەرز بوو، تەنانەت پێغەمبەر (د.خ) دەربارەی فەرموویەتی: "ئایا شەرم نەکەم لە پیاوێک کە فریشتەکانیش شەرمی لێ دەکەن؟". زۆر بەخشندە بوو؛ لە جەنگی تەبوکدا (جیش العسرة) تەنها ئەو نیوەی تێچووی سوپاکەی گرتە ئەستۆ. لە ڕووی جەستەییشەوە پیاوێکی گەنمڕەنگ و جوان بوو، ڕیشێکی چڕی هەبوو و هەمیشە بە پاک و خاوێنی دەردەکەوت. پیاوێکی زۆر زانستدۆست بوو و قورئانی بە تەواوی لەبەر بوو.
٦. ڕۆڵی لە دوای وەفاتی پێغەمبەر ﷺ
دوای وەفاتی پێغەمبەر (د.خ)، عوسمان ڕاوێژکارێکی نزیکی ئەبووبەکر و عومەر بوو. کاتێک بوو بە خەلیفە، دەوڵەتی ئیسلامی گەیشتە لوتکەی فراوانبوون؛ ئەرمەنستان، خوراسان، و باکووری ئەفریقا فەتح کران. گەورەترین کاری عوسمان "کۆکردنەوەی قورئان" بوو لەسەر یەک شێوەزاری خوێندنەوە (مصحف عثمان)، تاوەکو یەکڕیزی موسڵمانان بپارێزێت و ڕێگری بکات لە جیاوازی لە دەقی قورئاندا، کە ئەمە گەورەترین خزمەت بوو بە مێژووی ئیسلام.
٧. کۆچی دوایی
عوسمانی کوڕی عەفان لە تەمەنی ٨٢ ساڵیدا، لە ساڵی ٣٥ی کۆچی و لە مانگی زولحیجەدا شەهید کرا. ئەو کاتەی کە لە ماڵەکەی خۆیدا گەمارۆ درابوو، سەرقاڵی خوێندنەوەی قورئان بوو، خوێنی پاکی ڕژایە سەر ئایەتی (فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللَّهُ). لە گۆڕستانی "بەقیع" لە مەدینەی منەوەرە نێژراوە. شەهیدبوونی ئەو دەرگایەکی گەورەی فیتنەی لە ناو موسڵماناندا کردەوە کە بۆ ماوەیەکی زۆر بەردەوام بوو.
٨. ئەنجام و پەند
لە ژیانی عوسمانەوە فێری ئەوە دەبین کە دەوڵەمەندی ئەگەر لەپێناو خودا بێت، دەبێتە هێز. فێری "شەرم" دەبین کە وەک پارێزەرێکی ڕەوشت وایە. گرنگترین وانە ئەوەیە کە عوسمان ئامادە بوو گیانی خۆی فیدا بکات بەڵام ڕێگەی نەدا خوێنی موسڵمانان لەبەر خاتری کورسی خەلافەت بڕژێت، ئەو بەوپەڕی دانبەخۆداگرتنەوە ڕووبەڕووی نەیارەکانی بووەوە تاوەکو کۆتا هەناسەی.
کارە گرنگ و مێژووییەکانی لە سەردەمی خەلافەتدا
عوسمانی کوڕی عەفان تەنها خەلیفە نەبوو، بەڵکو چاکسازێکی گەورە بوو کە بناغەی چەندین دامەزراوەی گرنگی دانا:
- کۆکردنەوە و یەکخستنی قورئانی پیرۆز: ئەمە گەورەترین کاری عوسمان بوو. کاتێک بینی موسڵمانان لە ناوچە جیاوازەکاندا بە شێوەزاری جیاواز قورئان دەخوێننەوە و خەریک بوو ناکۆکی دروست ببێت، فەرمانی کرد بە کۆکردنەوەی قورئان لەسەر یەک نوسخە و ناردنی بۆ شارە گەورەکان.
- دامەزراندنی یەکەمین کەشتیگەلی دەریایی ئیسلامی: عوسمان یەکەم کەس بوو کە درکی بە گرنگی هێزی دەریایی کرد. فەرمانی بە معاویەی کوڕی ئەبی سوفیان کرد کە سوپایەکی دەریایی دروست بکات.
- فراوانکردنی مزگەوتی حەرام و مزگەوتی پێغەمبەر ﷺ: بەهۆی زیادبوونی ژمارەی موسڵمانان، عوسمان بە پارەی خۆی و لەسەر ئەرکی دەوڵەت هەردوو مزگەوتەکەی نۆژەن کردەوە.
- داهێنانی پۆستە و سیستەمی ئیداری: سیستەمی پۆستەی لە نێوان شارەکاندا ڕێکخست و مووچەی بۆ فەرمانبەران و سەربازان دیاریکرد.
بەشداری لە جەنگ و غەزا کانی سەردەمی پێغەمبەر ﷺ و دواتر
عوسمان هەم بە جەستە و هەم بە سامانی گەورەی خۆی بەشداری لە پاراستنی دەوڵەتی ئیسلامیدا کردووە:
- جەنگی بەدر: عوسمان ویستی بەشداری بکات، بەڵام پێغەمبەر ﷺ فەرمانی پێکرد لە مەدینە بمێنێتەوە بۆ خزمەتکردنی هاوسەرەکەی (ڕوقەییە). بەڵام پێغەمبەر ﷺ وەک بەشداربوویەک پشکی لە دەستکەوتەکانی جەنگەکە پێدا.
- جەنگی ئوحود و خەندەق و غەزاکانی تر: لە زۆربەی جەنگەکانی دوای بەدردا بەشداری کردووە و هەمیشە لە ڕیزەکانی پێشەوە بووە.
- جەنگی تەبوک (سوپای تەنگانە): عوسمان ٣٠٠ وشتر و ٥٠ ئەسپ و ١٠٠٠ دیناری ئاڵتونی هێنا. پێغەمبەر ﷺ فەرمووی: "لە دوای ئەمڕۆوە، هیچ کارێک زیان بە عوسمان ناگەیەنێت."
- فەتحە مەزنەکان: جەنگی (ذات الصواري) یەکەم جەنگی دەریایی گەورە بوو، هەروەها ناوچەکانی خوراسان، سیجستان، قوبرس و بەشێکی زۆری باکووری ئەفریقا فەتح کران.
فێرگەی تەنیا حاجی