ئەسمای کچی ئەبوبەکر
١. پێشەکی
ئەسما کچی یەکەم خەلیفەی ڕاشدین و خوشکی دایکی بڕواداران عائیشەیە. ئەو ئافرەتێک بوو کە ناوی بەستراوەتەوە بە یەکێک لە گرنگترین ڕووداوەکانی مێژووی ئیسلام کە ئەویش کۆچکردنی پێغەمبەرە (درودی خودای لەسەر بێت). ئەسما نەک هەر بە ڕەچەڵەک بەرز بوو، بەڵکو بە هێزی کەسایەتی، دانایی و ئازایەتییەکەی بوو بە نموونەیەکی باڵا بۆ هەموو ئافرەتانی جیهان.
٢. ناسنامە و ڕەچەڵەک
ناوی تەواوی (ئەسمای کچی ئەبوبەکری سدیق)ە. ڕەچەڵەکی دەگەڕێتەوە بۆ هۆزی قوڕەیش. دایکی ناوی (قوتەیلەی کچی عەبدولعوزا) بوو. ئەو ١٠ ساڵ لە خوشکەکەی (عائیشە) گەورەتر بوو. ئەسما هاوسەری هاوەڵی بەڕێز (زوبەیری کوڕی عەوام) بوو و دایکی تێکۆشەر (عەبدوڵای کوڕی زوبەیر)ە.
٣. موسڵمانبوون و ژیانی پێش کۆچ
ئەسما لە تەمەنێکی گەنجیدا و لە سەرەتای بانگەوازەکەدا لە مەککە ئیسلام بوو. ئەو یەکێک بوو لەو کەسانەی کە لە ماڵی باوکیدا لەسەر بنەماکانی باوەڕ و خۆڕاگری پەروەردە بوو. لە کاتی سەختییەکانی مەککەدا، ئەو هەمیشە پشتیوانێکی بەهێز بوو بۆ باوکی و بۆ پێغەمبەر (درودی خودای لەسەر بێت).
٤. ڕۆڵی لە کۆچکردندا و نازناوی (خاوەنی دوو پشتێندەکە)
گەورەترین و دیارترین ڕۆڵی ئەسما لە کاتی کۆچی پێغەمبەردا بوو بۆ مەدینە:
- کاتێک پێغەمبەر و ئەبوبەکر لە ئەشکەوتی "سەور"دا خۆیان شاردبووەوە، ئەسما بە نهێنی و لەژێر چاوی بێبڕوایانی قوڕەیشدا خواردن و ئاوی بۆ دەبردن.
- کاتێک ویستی خواردنەکان ببەستێتەوە بۆ ئەوەی لەسەر وشترەکە جێگیر بن، هیچی دەست نەکەوت، بۆیە پشتێندەکەی خۆی کرد بە دوو کەرت؛ بە نیوەیەکی خواردنەکەی بەست و نیوەکەی تری لە پشتی خۆی بەستەوە.
- کاتێک پێغەمبەر ئەمەی بینی، فەرمووی: "خودای گەورە لە بەرامبەر ئەم پشتێندەت، دوو پشتێندت لە بەهەشتدا پێ دەبەخشێت"، لەو کاتەوە نازناوی (ذات النطاقین) یان "خاوەنی دوو پشتێندەکە"ی بۆ مایەوە.
٥. سیفات و ڕەوشتە بەرزەکانی
ئەسما بەوە ناسرابوو کە ئافرەتێکی زۆر بەسەبر، دانای و زمانپاراو بووە. ئەو زۆر بەخشندە بوو و هیچ شتێکی بۆ سبەینێ نەدەهێشتەوە. هەروەها دایکی پەروەردەیەکی وەهای بۆ کوڕەکەی کردبوو کە تا کۆتا ساتەکانی ژیانی لەسەر حەق جێگیر بێت. یەکێک لە وتە بەناوبانگەکانی ئەوەیە کە بە کوڕەکەی فەرموو: "ئەی کوڕم، مەڕ دوای ئەوەی سەردەبڕدرێت، ئازاری پێست کێشانی پێ ناگات"، کە ئەمە نیشانەی لوتکەی بوێری و باوەڕبەخۆبوونی بوو.
٦. کۆچ بۆ مەدینە و ژیانی نوێ
ئەسما لە کاتێکدا کۆچی کرد بۆ مەدینە کە دووگیان بوو بە کوڕەکەی (عەبدوڵا). کاتێک گەیشتە ناوچەی "قوبا"، کوڕەکەی لەدایک بوو، کە ئەمەش بووە هۆی خۆشحاڵییەکی گەورە بۆ موسڵمانان، چونکە یەکەم منداڵی کۆچکردووان بوو کە لە مەدینە لەدایک بێت. ژیانی لە مەدینەدا پڕ بوو لە ماندووبوون و خزمەتکردنی هاوسەر و منداڵەکانی بەوپەڕی دڵسۆزییەوە.
٧. گێڕانەوەی فەرموودە و زانست
ئەسما تەنها جەنگاوەر و خۆڕاگر نەبوو، بەڵکو یەکێک بوو لە گێڕەرەوەکانی فەرموودەی پێغەمبەر (درودی خودای لەسەر بێت). ژمارەیەکی زۆر فەرموودەی لێ گێڕدراوەتەوە و زانا و هاوەڵان بۆ وەرگرتنی زانیاری و حوکمە شەرعییەکان دەگەڕانەوە بۆ لای ئەو، بەتایبەت لەو بابەتانەی پەیوەندییان بە ژیانی ڕۆژانە و مێژووی کۆچەوە هەبوو.
٨. کۆچی دوایی
ئەسمای کچی ئەبوبەکر تەمەنێکی درێژی هەبوو، ئەو گەیشتە تەمەنی ١٠٠ ساڵی بەبێ ئەوەی ددانێکی بکەوێت یان هۆشی تێکبچێت. دوای شەهیدبوونی کوڕەکەی (عەبدوڵای کوڕی زوبەیر) بە چەند ڕۆژێکی کەم، لە ساڵی ٧٣ی کۆچیدا لە شاری مەککە کۆچی دوایی کرد. ئەو دوایین کەس بوو لە کۆچکردووەکانی مەککە (کۆچبەران) کە وەفاتی کردبێت.
٩. ئەنجام و پەند
ژیانی ئەسما وانەیەکە لە دڵسۆزی بۆ خێزان و باوەڕ. ئەو نیشانی دا کە ئافرەت دەتوانێت لە پشت سەرکەوتنی گەورەترین پڕۆژەکانەوە بێت (وەک کۆچکردن). خۆڕاگرییەکەی لە بەرامبەر دوژمنان و پەروەردە کردنی نەوەیەکی ئازا، وای کرد ناوی ئەسما ببێتە هێمایەک بۆ شکۆ و گەورەیی ئافرەتی بڕوادار.
فێرگەی تەنیا حاجی