پێغەمبەر ئیدریس

پێغەمبەر ئیدریس (سەلامی خوای لێ بێت)

باوکی زانستەکان، یەکەمین خەنووس و داڕێژەری شارستانییەتی مرۆیی

دوای پێغەمبەر شیس (سەلامی خوای لێ بێت)، پێغەمبەرایەتی گەیشتە حەزرەتی ئیدریس (سەلامی خوای لێ بێت). ئیدریس یەکەمین پێغەمبەر بوو دوای ئادەم و شیس کە خوای گەورە ڕەوانەی کرد بۆ ڕێنماییکردنی خەڵک، لە کاتێکدا کە لادان و گوناهەکان لە ناو نەوەکانی قابییلدا زۆر ببوو.

١. ناو و ڕەچەڵەکی

ناوی لە قورئاندا (ئیدریس)ە، بەڵام لە سەرچاوە مێژووییەکاندا بە (ئەخنۆخ) ناوی هاتووە. ئەو باپیرەی باوکی پێغەمبەر نووحە (واتە نووح کوڕی کوڕەزای ئیدریسە). ناوی ئیدریس لە (دەرس)ەوە هاتووە، چونکە زۆر خەریکی خوێندنەوەی نامیلکە ئاسمانییەکانی پێش خۆی بووە.

٢. یەکەمین داهێنەر لە مێژوودا

ئیدریس بەوە ناسراوە کە یەکەمین بناغەکانی شارستانییەت و زانستی داناوە:

• نووسین: یەکەم مرۆڤ بووە لە مێژوودا کە بە قەڵەم نووسیویەتی. ئەمە وەرچەرخانێکی گەورە بوو، چونکە زانست لە "پاراستن لە سینەدا" گۆڕا بۆ "تۆمارکردن لەسەر کاغەز و پێستە".
• دروونی جلوبەرگ: پێش ئەو، خەڵکی پێستی ئاژەڵیان دەپۆشی بێ ئەوەی دەستکاری بکەن. ئیدریس یەکەم کەس بوو فێری دروون بوو، دەرزی بەکار هێنا و جلی لە قوماش (وەک کەتان) دروست کرد.
• زانستی ئەستێرەناسی و ژمارە: خوای گەورە زانستی حساب و سووڕانەوەی ئەستێرەکانی فێر کردبوو، تا خەڵک بزانن کەی کاتی چاندن و دروێنەیە و کاتەکان چۆن دەژمێردرێن.

٣. ئەرکی پێغەمبەرایەتی و جیهاد

خوای گەورە (٣٠) نامیلکەی بۆ ئیدریس دابەزاند. ئیدریس یەکەم پێغەمبەر بووە کە جیهادی کردووە و سوپایەکی بۆ بەرگری لە بڕواداران دروست کردووە. ئەو ڕووبەڕووی نەوەکانی قابییل بووەوە کە خەریکی خراپە و بێباوەڕی بوون، و زۆربەیانی تێکشکاند و پەیامی یەکتاپەرستی بڵاوکردەوە.

٤. پلەی بەرز لای خودا

خوای گەورە لە قورئاندا لە وەسفی ئەودا دەفەرموێت: (وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا)، واتە: "بەرزمان کردەوە بۆ شوێنێکی باڵا". ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئیدریس لە ژیانیدا زۆرترین عیبادەتی کردووە، هێندەی هەموو خەڵکی سەردەمی خۆی خێری بۆ دەنووسرا. پێغەمبەر ﷺ لە شەوی ئیسرا و میعراجدا، حەزرەتی ئیدریسی لە ئاسمانی چوارەمدا بینی و سڵاوی لێکرد.

٥. کۆچی دوایی (چیرۆکێکی جیاواز)

گێڕانەوەکان دەڵێن ئیدریس داوای لە هاوڕێیەکی کرد کە فریشتە بوو، بیبات بۆ ئاسمانەکان بۆ ئەوەی بەهەشت و دۆزەخ ببینێت. کاتێک گەیشتنە ئاسمانی چوارەم، فریشتەی گیانکێشانیان بینی. فریشتەی گیانکێشان وتی: "پەروەردگار فەرمانی پێ کردووم گیانی ئیدریس لە ئاسمانی چوارەم بکێشم، منیش سەرم سوڕما و وتم ئیدریس لەسەر زەوییە، چۆن لە ئاسمانی چوارەم گیانی بکێشم؟". هەر لەوێ و لە ئاسمانی چوارەمدا گیانی کێشرا.

زانستە وردەکان و یاسای ژیان

یەکەم: زانستی تەلارسازی و شارسازی: ئیدریس یەکەمین کەس بووە کە نەخشەی بۆ دروستکردنی شارەکان داناوە. دەوترێت لە سەردەمی ئەودا نێزیکەی ١٨٨ شار دروست کراون. ئەو خەڵکی فێر کرد چۆن بە شێوەیەکی ڕێکخراو خانوو دروست بکەن.

دووەم: زانستی پزیشکی: شارەزاییەکی زۆری هەبووە لە ناسینەوەی ڕووەکە دەرمانییەکان و بناغەی زانستی پزیشکی دانا.

سێیەم: پێوانەکردنی کات: ئیدریس یەکەم کەس بووە کە زانیویەتی ساڵ چەند ڕۆژە و ساڵی دابەش کرد بەسەر مانگەکاندا بۆ ڕێکخستنی کشتوکاڵ.

چوارەم: زیکری بەردەوام: لە کاتی دروونی جلوبەرگدا، لەگەڵ هەر دەرزییەک دەیگوت: "سبحان الله، والحمد لله، ولا إله إلا الله، والله أكبر". هەمیشە زمانی بە یادی خواوە تەڕ بووە.

پێنجەم: یاساکانی کۆمەڵگە: قەدەغەکردنی مەشروب، فەرزکردنی پاکوخاوێنی و غوسڵ، دیاریکردنی ڕۆژانی جەژن، و فەرزکردنی ڕۆژوو لە هەندێک ڕۆژی دیاریکراودا.

شەشەم: پەیوەندی فریشتەکان: ئیدریس زۆر نزیک بووە لە فریشتەکان (بەتایبەت بابل یان سەمائیل) کە زانیاری گەردوونی پێ دەگوت.

زانیارییە زۆر ورد و "نەبیستراوەکان"

١. ئیدریس و نهێنییەکانی "کات": ئیدریس یەکەم کەس بووە کە "هەفتە"ی داهێناوە و سیستەمی "سەعات"ی بە شێوەیەکی سەرەتایی بەکار هێنا.

٢. یەکەمین نەخشەی جوگرافی: مێژوونووسان دەڵێن ئیدریس یەکەم کەس بووە نەخشەی زەوی کێشاوە و زەوی دابەش کردووە بۆ چەند هەرێمێک.

٣. ئیدریس لە شارستانییەتە جیاوازەکاندا: یۆنانییەکان پێیان دەگوت (هێرمس) و میسرییە کۆنەکانیش بە (تەحوت) ناویان دەبرد وەک خوداوەندی زانست و نووسین.

٤. شێوازی قسەکردن و ڕەوشتی: "کەم قسە" و زۆر بیرکەرەوە بووە. هەمیشە سەری دادەخست و لە کاتی ڕۆشتندا سەیری زەوی دەکرد.

٥. جێگرەوەکانی ئیدریس: پێش بەرزبوونەوەی بۆ ئاسمان، کوڕەکەی خۆی (مەتوشەڵەخ)ی کردە جێنشین، کە ئەویش باپیری پێغەمبەر نووح بوو.

٦. حیکمەتە ناودارەکان: "خۆشبەختی بۆ کەسێکە کە زانست و کردەوەی پێکەوە کۆکردبێتەوە" و "کەسێک سوپاسی نیعمەتەکانی خودا نەکات، لێی زەوت دەکرێتەوە."

٧. چۆنیەتی فێربوونی زمانەکان: خوای گەورە توانای پێ بەخشیبوو کە لە هەموو ئەو زمان و دیالێکتانە تێبگات کە نەوەکانی ئادەم پێی دەدوان.

ئەنجامی کۆتایی سەردەمی ئیدریس

ئیدریس وەک "باوکی زانستەکان" دەناسرێت. ئەو زەوی جێهێشت لە کاتێکدا کە مرۆڤایەتی لەوپەڕی پێشکەوتنی زانستیدا بوو. بەڵام دوای وەفاتی ئەو، شەیتان فێڵی لە خەڵکی کرد بۆ دروستکردنی پەیکەری پیاوچاکەکان، کە لێرەوە یەکەم "شیرک و بتپەرستی" لە مێژوودا دەستی پێ کرد.

پڕۆژەی تەنیا حاجی | ئەرشیفی مێژووی پێغەمبەران