پێغەمبەر شیس (سەلامی خوای لێ بێت)
جێنشینی ئادەم و پارێزەری یەکتاپەرستی
١. شیس (سەلامی خوای لێ بێت) کێیە؟
مانای ناوەکەی: دەوترێت ناوی "شیس" بە مانای "بەخششی خودا" دێت، چونکە خوای گەورە دوای کوژرانی هابییل وەک قەرەبوو بە ئادەم و حەوای بەخشی. پێگەی لای ئادەم: ئادەم پێش مردنی هەموو نهێنییەکانی زانست و پەرستشی پێ سپارد و کردی بە وەسی و جێنشینی خۆی.
٢. ئەرکی پێغەمبەرایەتی و نامیلکەکان
شیس یەکێکە لەو پێغەمبەرانەی کە نامیلکەی ئاسمانی (صُحُف) بۆ دابەزیوە. بەپێی فەرموودەکان، خوای گەورە (٥٠) نامیلکەی بۆ دابەزاندووە کە تێیدا حوکمەکانی ئایین و ڕەوشتی تێدا بووە. ئەو لەسەر ئایینی باوکی (ئادەم) بەردەوام بوو و خەڵکی بانگهێشت دەکرد بۆ پەرستنی خوای تاقانە.
٣. بارودۆخی مرۆڤایەتی لە سەردەمی شیس
لەم سەردەمەدا مرۆڤەکان بووبوون بە دوو بەش: نەوەکانی شیس: کە لە ناوچە شاخاوییەکاندا دەژیان و لەسەر ڕێگای ڕاست و عیبادەت بوون. نەوەکانی قابییل: کە لە دەشتاییەکاندا دەژیان و خەریکی گوناە و کاری خراپە بوون (ئیبلیس فێری مۆسیقا و هەڵپەڕکێ و کاری نەشیاوی کردبوون بۆ ئەوەی لە خشتەیان ببات).
٤. جیاکاری نێوان چاکە و خراپە
شیس (سەلامی خوای لێ بێت) فەرمانی بە نەوەکانی خۆی کردبوو کە تێکەڵی نەوەکانی قابییل نەبن بۆ ئەوەی تووشی لادان نەبن. دەوترێت یەکەمین کەس بووە کە سیستەمی "پێوانە و کێشان" و "کشتوکاڵ"ی زیاتر پەرەپێداوە.
٥. دوای شیس کێ هات؟
دوای ئەوەی شیس کۆچی دوایی کرد، کوڕەکەی (ئەنۆش) کاروباری خەڵکی گرتە دەست، پاشان زنجیرەی پێغەمبەرایەتی گەیشتە حەزرەتی ئیدریس (سەلامی خوای لێ بێت). تێبینی: زۆر کەس وا دەزانن دوای ئادەم ڕاستەوخۆ نووح هاتووە، بەڵام لە ڕاستیدا لە نێوان ئادەم و نووحدا (١٠) سەدە هەبووە کە هەموویان لەسەر یەکتاپەرستی بوون، و لەو ماوەیەدا پێغەمبەرانی وەک شیس و ئیدریس هەبوون.
یەکەم: ناونان و پێگەی لای دایک و باوکی
شیس دوای ساڵانێکی زۆر لە کوژرانی هابییل لەدایکبوو، هەر بۆیە ئادەم و حەوا زۆر پێی دڵخۆش بوون و وەک قەرەبوو نێژراوی سەیریان دەکرد. ناوی "شیس" لە زمانە کۆنەکاندا بە مانای "بەخشینی خودا" دێت (هبة الله). ئەو لە ڕووی شێوە و ڕەوشتەوە لە هەموو کوڕەکانی تر زیاتر لە باوکە ئادەم دەچوو.
دووەم: بوون بە جێنشین و پێغەمبەرایەتی
پێش ئەوەی باوکە ئادەم کۆچی دوایی بکات، شیسی هەڵبژارد وەک جێنشینی خۆی. هەموو زانیارییەکانی دەربارەی پەرستش، کاتەکان، و ئەو ڕووداوانەی لە داهاتوودا (وەک لافاوەکەی نووح) ڕوودەدەن، پێ سپارد. شیس بوو بە یەکەم پێغەمبەر کە دوای ئادەم نامیلکەی بۆ دابەزێت. خوای گەورە (٥٠) نامیلکەی بۆ نارد کە تێیدا حوکمەکانی ئایین و ڕێنمایی نوێی تێدا بووو.
سێیەم: جیاکردنەوەی بڕواداران لە گوناهباران
لە سەردەمی شیسدا، نەوەکانی ئادەم بوون بە دوو بەرە: نەوەکانی شیس کە لە شاخەکان دەژیان و پیاوچاک بوون، و نەوەکانی قابییل کە لە دەشتاییەکان دەژیان و خەریکی خراپە بوون. شیس فەرمانی بە نەوەکانی خۆی کرد کە بە هیچ شێوەیەک تێکەڵی نەوەکانی قابییل نەبن، چونکە ئیبلیس لە ناو نەوەکانی قابییلدا خەریکی بڵاوکردنەوەی داوێنپیسی و ئامێرەکانی مۆسیقا و هەڵپەڕکێ بوو.
چوارەم: داهێنانەکان لە سەردەمی شیسدا
شیس یەکەم کەس بووە کە دەستی کردووە بە ڕێکخستنی ژیانی کۆمەڵایەتی بە شێوەیەکی پێشکەوتووتر. ئەو سیستەمی "پێوانە و کێشان"ی داهێنا بۆ ئەوەی دادپەروەری لە بازرگانی و ئاڵوگۆڕی شتومەکدا هەبێت. هەروەها زانیارییەکی زۆری دەربارەی کانزاکان هەبوو و خەڵکی فێری کارکردن کرد لەو بوارانەدا.
پێنجەم: مامەڵەی لەگەڵ شەیتان و فێڵەکانی
ئیبلیس هەوڵێکی زۆری دا کە شیس لە خشتە ببات، بەڵام شیس بەهۆی ئەو زانیارییانەی باوکی پێی دابوو، هەموو فێڵەکانی شەیتانی دەناسییەوە. کاتێک ئیبلیس بینی ناتوانێت شیس تێکبشکێنێت، هەوڵی دا لە ڕێگەی نەوەکانی قابییلەوە نەوەکانی شیس ڕابکێشێت بۆ ناو گوناە.
شەشەم: کۆچی دوایی و وەسیەتەکەی
شیس تەمەنێکی درێژی ژیا (دەوترێت ٩١٢ ساڵ). پێش مردنی، کوڕەکەی خۆی (ئەنۆش)ی کردە جێنشین و وەسیەتی بۆ کرد کە بەردەوام بێت لەسەر یەکتاپەرستی. دوای مردنی، لە تەنیشت باوک و دایکی لە مەککە (کێوی ئەبو قوبەیس) نێژرا.
زانیارییە ورد و تایبەتەکان (پردی گواستنەوەی زانست)
- • ١. زانستی ئەستێرەناسی و کات: شیس یەکەمین مرۆڤ بووە کە زانیاری دەربارەی جووڵەی ئەستێرەکان و سووڕانەوەی گەردوون هەبووە. ئەو بناغەی "ژمێریاری" دانا.
- • ٢. یەکەمین داهێنانی مۆسیقا: ئیبلیس بۆ لە خشتەبردنی نەوەکانی شیس، ئامێری **"تەمبوور و شمشاڵ"**ی بۆ نەوەکانی قابییل دروست کرد.
- • ٣. پاراستنی کەعبەی پیرۆز: شیس دوای باوکە ئادەم، چاودێری و خزمەتکردنی کەعبەی لە ئەستۆ گرت و ڕێگری لە بێباوەڕان دەکرد.
- • ٤. دۆزینەوەی کانزاکان: یەکەم کەس بووە کە فێری نەوەکانی کردووە چۆن ئاڵتوون و زیو لە ناو زەوی دەربهێنن بۆ ڕێکخستنی ژیان.
- • ٥. پاراستنی جەستەی ئادەم: شیس جەستەی باوکی لە ئەشکەوتێکدا پاراست (ئەشکەوتی گەنجینەکان) تا ئەو کاتەی لافاوەکەی نووح ڕوو دەدات.
- • ٦. یەکەمین یاسای کۆمەڵایەتی: یاسای بۆ ڕێکخستنی ژیانی هاوسەگیری و پاراستنی ڕەچەڵەک و دیاریکردنی مەحرەمەکان دانا.
کورتەی میرات
شیس تەنها پێغەمبەرێک نەبوو کە نوێژ بکات، بەڵکو سەرقافڵەی شارستانییەت بوو. ئەو مرۆڤایەتی لە قۆناغی "سەرەتایی"ەوە گواستەوە بۆ قۆناغی "کۆمەڵگەی ڕێکخراو".