بەشی یەکەمی ڕێزمان بە دەنگسازی و پیتەکان دەست پێ دەکات. ئەمە بنەمای نووسین و خوێندنەوەیە. لە زمانی کوردیدا پەیوەندییەکی بەهێز لە نێوان دەنگ و پیتدا هەیە؛ واتە هەرچی دەگوترێت، دەنووسرێت.
لێرەدا بە زمانێکی سادە و زانستی بۆت ڕوون دەکەمەوە:
١. جیاوازی نێوان دەنگ و پیت
زۆر گرنگە لە کاتی لێپرسینەوەکەدا ئەم جیاوازییە بزانیت:
٢. ئەلفبێی زمانی کوردی
زمانی کوردی خاوەنی ٣٤ پیتە (لە ئەلفبێی ئارامیدا کە بە پیتی عەرەبی دەنووسرێت). ئەم پیتانە دابەش دەبن بەسەر دوو گرووپی سەرەکیدا:
أ. پیتە بێدەنگەکان (Consonants) - ٢٧ پیت
ئەم پیتانە بە تەنها ناتوانرێت دەرببڕدرێن و پێویستیان بە پیتێکی بزوێن هەیە تا دەنگەکەیان تەواو بێت. پیتەکان ئەمانەن:
(ئـ، ب، پ، ت، ج، چ، ح، خ، د، ڕ، ر، ز، ژ، س، ش، ع، غ، ف، ڤ، ق، ک، گ، ل، ڵ، م، n، هـ)
تێبینی: پیتەکانی (و، ی) هەندێک جار وەک بێدەنگ و هەندێک جار وەک بزوێن ڕەفتار دەکەن.
ب. پیتە بزوێنەکان (Vowels) - ٧ پیت
ئەمانە گیانی وشەکەن و بڕگە دروست دەکەن. بەبێ بزوێن وشە دروست نابێت. پیتە بزوێنەکان ئەمانەن:
(ا، و، وو، ۆ، ی، ێ، ـە)
تێبینی زۆر گرنگ: لە زمانی کوردیدا بزوێنێکی تر هەیە کە پێی دەگوترێت (بزوێنە بێدەنگەکە یان کورتیلە بزوێن)، ئەم بزوێنە نیشانەی نییە و تەنها دەخوێندرێتەوە (وەک دەنگی ژێر "ـِ" لە وشەی "بـِرد" یان "مـِرد").
٣. پیتە تایبەتەکان
ئەو پیتانەی لە کوردیدا هەن و لە عەرەبیدا نین (٥ پیت):
- • پ (وەک: پەرتووک)
- • چ (وەک: چاو)
- • ژ (وەک: ژیان)
- • ڤ (وەک: تاڤگە)
- • گ (وەک: گەورە)
٤. پیتە هاوشێوەکان
دوو پیتی زۆر گرنگ کە دەبێت ئاگاداری جیاوازییەکەیان بیت:
- • ر (نازک) و ڕ (قەڵەو): "کەر" (گوێدرێژ) بەرامبەر "کەڕ" (گوێی گرانە).
- • ل (نازک) و ڵ (قەڵەو): "گوڵ" (گوڵی باخچە) بەرامبەر "گول" (نەخۆشی پێست).
٥. بڕگە (Syllable)
بۆ ئەوەی ڕێزمانەکەت تەواو بێت، دەبێت بزانیت وشە چۆن بەش دەکرێت. هەر بڕگەیەک لە زمانی کوردیدا تەنها یەک بزوێنی تێدایە.
نموونە: وشەی "کوردستان" سێ بڕگەیە:
١. کور (ک + و + ر) -> بزوێنەکە (و)یە.
٢. دس (د + بزوێنی بێدەنگ + س) -> بزوێنەکە لێرەدا نیشانەی نییە.
٣. تان (ت + ا + n) -> بزوێنەکە (ا)یە.
چەند تێبینییەکی خێرا بۆ لێپرسینەوەکە:
- لە کوردیدا پیتی (ث، ح، ص، ض، ط، ظ)مان نییە (تەنها لەو وشانەدا نەبێت کە لە عەرەبییەوە هاتوون، ئەوانیش زۆربەی کات دەنگیان دەگۆڕێت بۆ س، ز، ت).
- لە کوردیدا پیتی "ع" و "ح" هەیە و بەکاردێت.