حەزرەتی خدر (سەلامی خوای لێ بێت)
پیاوی نهێنییەکان و خاوەنی زانستی "لەدونی"
سەبارەت بەوەی ئایا خدر پێغەمبەر بووە یان تەنها پیاوێکی چاک و "وەلی" بووە، مشتومڕی زۆر هەیە، بەڵام ڕای زۆرینەی زانایان ئەوەیە کە پێغەمبەر بووە.
١. بەڵگەکانی پێغەمبەرایەتی
زانایان دەڵێن ئەو کارانەی خدر کردی (وەک کونکردنی کەشتی و کوشتنی منداڵەکە) تەنها بە فەرمانی ڕاستەوخۆی خودا و "وەحی" دەکرێت. هەروەها وتەکەی خۆی لە قورئاندا کە دەفەرموێت: "وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي" (ئەم کارانەم لە لای خۆمەوە نەکردووە) باشترین بەڵگەیە.
زانیارییە ورد و قووڵەکان
بۆچی ناوی "خدر"ە؟: لە فەرموودەدا هاتووە کە لە هەر شوێنێکی وشک دانیشتایە، زەوییەکەی ژێری سەوز دەبوو. ناوی ڕاستەقینەی بە (بەڵیا کوڕی مەلکان) دەبرێت.
زانستی لەدونی (العلم اللدني): ئەمە ئەو زانستەیە کە خودا ڕاستەوخۆ دەیخاتە ناو دڵی بەندەکەیەوە. جیاوازییەکە لێرەدایە: موسا زانستی "شەرع" (ئەوەی دیارە)ی پێبوو، بەڵام خدر زانستی "حەقیقەت" (ئەوەی لە پشت پەردەیە)ی پێبوو.
مرۆڤ بووە نەک فریشتە: قورئان دەفەرموێت "عَبْدًا مِّنْ عِبَادِنَا"، وشەی بەندە دەیسەلمێنێت کە ئەو مرۆڤ بووە.
٢. تەمەنی و ژیانی تەمومژاوی
هەندێک پێیان وایە خدر تا ئێستا نەمردووە و "ئاوی ژیان"ی خواردووەتەوە و یارمەتی لێقەوماوان دەدات (وەک دەستەواژەی "یا خدری زیندوو"). بەڵام زۆربەی زانایانی فەرموودە وەک بوخاری دەڵێن ئەو کۆچی دوایی کردووە و بەڵگەیان وتەی پێغەمبەرە ﷺ کە فەرمووی دوای سەد ساڵ کەس لەوانەی ئێستا زیندوون نامێنن.
٣. شوێنی بینینی موسا (مجمع البحرين)
شوێنی کۆبوونەوەی "دوو دەریاکە" هێمایە بۆ بەیەکگەیشتنی دوو جۆر زانستی جیاواز. زۆربەی مێژوونووسان دەڵێن مەبەست لێی ناوچەی سینا و بەیەکگەیشتنی دەریای سوور و دەریای ناوەڕاستە.